Bắc Kạn là nơi có nhiều tiềm năng du lịch với hệ thống các danh lam, thắng cảnh độc đáo như: hồ Ba Bể, động Hua Mạ, động Nàng Tiên... cùng nhiều di tích lịch sử xếp hạng quốc gia mà nổi bật là khu di tích lịch sử Nà Tu, xã Cẩm Giàng, huyện Bạch Thông....
Bà con khai thác cát trên sông Năng cũng làm mất mỹ quan khi khách du lịch đến thăm quan.
Tuy nhiên, hiện hầu hết các điểm du lịch ở Bắc Kạn vẫn chưa được đầu tư đúng mức, cơ sở hạ tầng nghèo nàn, lạc hậu, chất lượng dịch vụ thấp, sản phẩm du lịch đơn điệu, nhân lực hoạt động trong ngành du lịch thiếu và yếu...nên chưa thu hút được du khách.
*Những vẻ đẹp tiềm ẩn
Nằm cách Hà Nội khoảng hơn 200 km, hồ Ba Bể hay còn có tên gọi khác là hồ trên núi là một trong 20 hồ nước ngọt đẹp nhất thế giới. Hồ rộng gần 500 ha, trải dài 8 km, gồm 3 hồ chính, với 3 sông chảy vào đó là sông Năng, sông chợ Lèng và sông Nam Cường. Theo các nhà khoa học, hồ Ba Bể nằm trong vùng địa hình caxtơ, hồ được hình thành do một sự biến động địa chất rất lớn và đột ngột, làm lở các khối núi đá vôi tạo thành. Với người dân nơi đây thì hồ Ba Bể đã tạo ra bí ẩn về sự hình thành và được dân gian tương truyền về nhiều giả thuyết mang tính huyền thoại với câu chuyện: Ngày xưa có một bà tiên giả làm người ăn mày để thử lòng người trần gian. Đi đến đâu, bà cũng bị xua đuổi. Mãi gần tối, đến cuối một làng nhỏ (hồ Ba Bể bây giờ), người ăn mày mới được mẹ con một bà góa cho vào nhà ăn cơm và ngủ qua đêm. Cơm xong, người ăn mày trao cho mẹ con bà góa một hạt thóc, một túm tro và dặn khi nào có lụt thì rắc tro quanh nhà, bóc vỏ trấu ra làm thuyền. Cả nhà đi ngủ, bỗng nhiên đến nửa đêm, mặt đất rung chuyển, sụt lở ầm ầm, mẹ con bà góa thức dậy đã không thấy người ăn mày đâu cả. Nhớ lời dặn, bà góa đem gói tro ra rắc xung quanh nhà, chuồng gà và chuồng lợn. Trời đất vẫn vần vũ đảo điên, mưa cũng ngày càng to suốt 7 ngày 7 đêm liền, nước bắt đầu ngập, bà góa bóc hạt thóc lấy vỏ trấu làm thuyền, tự nhiên đôi vỏ trấu biến thành chiếc thuyền độc mộc to như bây giờ. Và cũng lúc đó, mặt đất tụt xuống, chỉ còn lại nhà bà góa trở thành hòn đảo giữa mênh mông nước, đó là gò Giả Mải hiện nay và nơi nước ngập là hồ Ba Bể. Ngoài ra, hồ Ba Bể còn nằm trong khu bảo tồn Vườn quốc gia Ba Bể với 470 loài thực vật, trong đó ngoài thân gỗ, có hàng trăm loài hoa phong lan, địa lan, trúc dây và nhiều cây dược liệu quý hiếm. Hiện Vườn quốc gia Ba Bể có khoảng 319 loại động vật, trong đó có 42 loài được ghi trong Sách đỏ.
Ngoài hồ Ba Bể, Động Nàng Tiên, xã Lương Hạ, huyện Na Rỳ cũng được đánh giá là một trong những hang động đẹp. Trong hang động có nhiều nhũ đá trắng muốt, với những hình thù kỳ vỹ, có dòng nước chảy róc rách qua các "thửa ruộng bậc thang đá". Động đã được xếp hạng là di tích danh lam thắng cảnh cấp Quốc gia. Khu du lịch sinh thái Thác Nà Khoang, huyện Ngân Sơn, với 12 ngọn thác lớn nhỏ, độ cao khoảng 20m và các hồ nước trong xanh bao bọc bởi những cánh rừng nguyên sinh...
Ngoài ra, Bắc Kạn còn có gần 200 di tích lịch sử trong 2 cuộc kháng chiến, với các địa danh như khu ATK huyện Chợ Đồn, di tích lịch sử chiến thắng Phủ Thông - Đèo Giàng... Được thiên nhiên ưu đãi cho khá nhiều thắng cảnh đẹp như vậy, nhưng du lịch ở Bắc Kạn vẫn chỉ ở dạng tiềm năng.
*Đầu tư chưa xứng với tiềm năng
Theo thống kê của Phòng Quản lý du lịch (Sở Văn hoá- Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Kạn), hiện toàn tỉnh mới có 95 cơ sở tham kinh doanh lưu trú, trong đó chỉ có 3 khách sạn, với tổng số 728 phòng nghỉ. Trong 6 tháng đầu năm nay, toàn tỉnh đón khoảng hơn 50 nghìn lượt khách. Mặc dù tỉnh đã xây dựng chương trình phát triển các khu du lịch trọng điểm và coi đó là một trọng điểm phát triển kinh tế - xã hội trọng điểm giai đoạn 2007 - 2015 nhưng hiện nay mức đầu tư cho du lịch rất thấp. Các dự án vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu đề ra bởi lượng vốn ít, đầu tư nhỏ giọt nên cơ sở hạ tầng chưa hoàn chỉnh, manh mún, dịch vụ, sản phẩm du lịch hầu như...chưa có gì. Các khu vực quy hoạch thành điểm du lịch như: Dự án đầu tư phát triển du lịch sinh thái hồ Ba Bể, khu du lịch sinh thái Thác Nà Khoang... mặc dù tiềm năng phát triển rất lớn nhưng vẫn chưa thu hút được đầu tư bởi nhiều lý do khác nhau. Bên cạnh đó, du lịch Bắc Kạn thiếu hẳn sự liên kết với các ngành khác, chính vì vậy nhiều tiềm năng du lịch khác như: Các lễ hội xuân độc đáo ở Bắc Kạn, các làng nghề truyền thống của đồng bào Tày, Mông, Dao... chưa được quảng bá rộng rãi và trở thành sản phẩm du lịch đặc thù...
Ở Bắc Kạn, thật khó cho du khách có thể tìm thấy một địa chỉ của một công ty hay một văn phòng đại diện làm dịch vụ lữ hành. Ngay cả khu du lịch hồ Ba Bể cũng khó kiếm được hướng dẫn viên du lịch. Tại hồ Ba Bể hiện mới chỉ có 65 phòng nghỉ, 2 nhà hàng phục vụ ăn uống. Ngoài ra, bên kia bờ hồ, khu vực xã Nam Mẫu, có một vài nhà sàn của dân làm dịch vụ cho thuê trọ, nhưng không đảm bảo tiện nghi. Vì vậy, nếu hôm nào đông khách đến tham quan hồ Ba Bể, nhiều người đến sau không còn phòng nghỉ, phải ra nghỉ ngoài thị trấn Chợ Rã (huyện Ba Bể) cách hồ 17 km. Tuy vậy, những người thuê được phòng nghỉ tại hồ Ba Bể cũng không thú vị, vì tối đến chẳng biết đi đâu, xung quanh nhà khách là màn đêm tối om, không đèn đường, không các điểm dịch vụ cà phê, giải khát, vui chơi giải trí...như ở những điểm du lịch khác.
Tại các điểm du lịch rất ít thấy người dân tộc thiểu số làm kinh doanh du lịch. Những người có gọi là chút “kinh doanh” ở đây đa phần là người Kinh. Đã vậy, hàng năm Sở Văn hoá- Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Kạn tổ chức các lớp bồi dưỡng về nghiệp vụ du lịch, nhưng cũng chỉ thu hút được vài người đến đăng ký học. Anh Vũ Anh Tuấn - một người dân sống gần hồ Ba Bể tâm sự: Quê tôi có nhiều cảnh đẹp nhưng người dân vẫn nghèo lắm vì không biết cách làm ăn. Đa phần là người dân tộc thiểu số, chỉ biết trồng ngô, trồng sắn, nuôi dê, nuôi gà chứ có biết kinh doanh, làm du lịch đâu. Những mái nhà tranh dựng tạm, lụp xụp nghèo nàn nhấp nhô sau vách núi là nơi ở của người, còn gia súc, gia cầm thì cứ thả rông chạy nhảy tự do trên đường, ở đây xe, người cứ phải tránh súc vật. Chúng cứ nằm, ngồi chạy nhảy ngông nghênh tự do nhưng nếu có chiếc xe nào chẳng may cán vào chúng thì phiền hà to.
Để đạt được mục tiêu đến 2010 đón khoảng 150 nghìn lượt khách/năm, tốc độ tăng trưởng 25-28% năm, Bắc Kạn cần có một cách làm mới và quan trọng hơn là một tầm nhìn mới. Có như vậy, Bắc Kạn mới có thể "ghi danh" lên "bản đồ du lịch" của cả nước. Nếu không tiềm năng du lịch của Bắc Kạn vẫn mãi chỉ là "vẻ đẹp tiềm ẩn"./.
Bích Ngọc