Làm hương là một nghề truyền thống đã có từ lâu đời ở Nà Phát- Khuổi Sha, Tú Trĩ (Bạch Thông). Làm hương không chỉ mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho người dân nơi đây mà còn mang một nét đẹp văn hoá riêng. Những ngày này, về thôn Nà Phát- Khuổi Sha, dọc bên đường rực lên bởi nét vàng xen lẫn sắc đỏ, sắc thẫm của hương.
|
|
| Nghề làm hương ở Nà Phát- Khuổi Sha. |
Đến thôn Nà Phát - Khuổi Sha mùi hương lan toả khắp nơi như không khí tết đang ùa về. Những hộ đang tất bật với công việc làm hương tết, nhà nào làm hương cũng đốt thử vài que xem chất lương hương nhà mình và chuẩn bị đóng gói để cho những phiên chợ sắp tới.
Nghề làm hương ở Nà Phát- Khuổi Sha đã có từ rất lâu đời, hương ở đây có mùi thơm rất đặc trưng, thoang thoảng mà nồng nàn, cháy đượm hồng. Người dân Nà Phát- Khuổi Sha làm hương quanh năm, nhưng làm nhiều nhất là từ tháng 10 trở đi để kịp phục vụ cho nhân dân trong ngày Tết Nguyên đán. Để có được những cây hương cháy đượm hồng, đốt hết nén thì người làm hương phải thật tỉ mỉ trong từng công đoạn.
Hành trình của những thầy lang.
Người làm hương nơi đây thường được gọi đùa là người thầy lang chuyên đi hái và bốc thuốc. Mỗi nén hương ra đời có chứa rất nhiều loại lá cây rừng cũng có những vị thuốc bắc giúp hương thơm, được pha trộn với củi mục theo tỷ lệ nhất định phụ thuộc vào kinh nghiệm, cách pha chế của từng người để làm ra nén hương như ý.
 |
| Cây bông xanh là một trong lsọi cây rừng được coi là lây dính. |
Hàng trình theo chân những người làm hương đi tìm nguyên liệu được coi là một trong những công đoạn quan trọng nhất. Đầu tiên là que hương, nhiều nơi dùng nguyên liêu bằng những cây tre non, mới mọc lá, dóng dài và thẳng. Nhưng ở Nà Phát - Khuổi Sha que hương được làm từ thân cây bánh tẻ được ngâm từ 15-20 ngày, rồi được đo và chẻ nhỏ đều nhau theo kích thước đã định và được phơi cho thật khô. Nguyên liệu làm bột hương là vỏ cây trám mục và một loại lá như: cây phay, cây bông xanh… mà người dân địa phương quen gọi là lá dính - theo đặc điểm của loại lá này.
Các nguyên liệu được phơi khô rồi xay mịn, sau đó mỗi loại lại trộn với mùn cưa và một số nguyên liệu khác theo kinh nghiệm và bí quyết riêng của mỗi một hộ gia đình làm hương. Công đoạn trộn bột là công đoạn quan trọng nhất, bởi nếu pha trộn không khéo, khi cháy hương sẽ có mùi khét và không được đượm.
Sự tỷ mỉ, khoé léo trong từng công đoạn.
Hương là sản phẩm liên quan đến tâm linh, tín ngưỡng nên người làm hương luôn đặt cái tâm trong đó. Bởi mỗi que hương làm ra là cả một quá trình vất vả từ lên rừng tìm lá, tìm cây đến sự khéo léo trong các khâu nhồi bột, đập bột… không công đoạn nào có thể làm ẩu, làm vội để đem đến một que hương ưng ý.
Que hương sau được phơi khô, người làm hương tiến hành khâu đập bột thành que hương. Khâu đập bột thành que hương chỉ cần bột nhỏ dính đều và dài chừng 2/3 cây tăm là được. Công đoạn khó nhất và phức tạp nhất là khâu pha bột trộn bột hương. Nhồi bột hương lại càng vất vả vi phải dùng sức mạnh của đôi tay, phải thật khoẻ, thật dai. Bột hương được trộn đều và nhồi thật kỹ để đạt được độ dẻo cần thiết người làm mới tiến hành đập bột thành que.
Nén hương làm xong được đem phơi trên những chiếc phên, nắng gió sẽ làm hương khô, màu sắc đẹp mà giữ nguyên mùi thơm. Trời nắng thì phơi một ngày, trời râm thì phải phơi từ hai đến ba ngày. Hương chỉ phơi trời nắng và tránh đưa hương qua lửa vì như thế hương sẽ bị mất mùi.
Sau khi phơi xong là đến công đoạn nhuộm chân hương. Thuốc nhuộm chân hương là phẩm hồng pha với nước đun sôi. Theo kinh nghiệm của người làm hương, nước nhuộm càng sôi thì khi phơi, chân hương sẽ càng mau khô và giữ được màu sắc đẹp không bị phai.
Chứng kiến bà con làm hương mới thấy, hầu hết các công đoạn từ pha chế thuốc, se, nén, đập… đều phải tiến hành bằng phương pháp thủ công. Các công đoạn đòi hỏi sự chu đáo, nghiêm khắc của người làm trong từng công cùng với tỷ lệ pha trộn nguyên liệu chính là bí quyết riêng của người làm hương nơi đây.
Sự truyền nghề “cha truyền con nối”.
Nghề làm hương ở thôn Nà Phát, khuổi Sha cũng không biết là có tư bao giờ, các cụ cao tuổi trong thôn cũng không ai biết rõ, chỉ biết rằng khi lớn lên họ đã thấy ông bà, cha mẹ mình miệt mài với nghề làm hương. Nghề cứ thế từ đời này sang đời khác “cha truyền con nối” ở mỗi gia đình, dòng họ nghề làm hương được truyền lại cho con gái, con dâu và các cháu để kiếm sống. Đến nay ở Nà Phát, Khuổi Sha có trên 25 hộ làm hương.
 |
| Bác Dín truyền nghề cho con gái. |
Bác Hàng Thị Dín, thôn Khuổi Sha cho biết: “Bác về Khuổi Sha làm dâu và được mẹ chồng truyền lại nghề làm hương của gia đình và cứ thế bác lại truyền lại con các con gái, con dâu của mình”.
Mỗi gia đình, mỗi dòng họ có một cách truyền nghề riêng nhưng quan trọng nhất vẫn là cái tâm, sự khoe léo và phải yêu nghề. Mỗi người con gái ở Nà Phát- Khuổi Sha đều được dạy từ cách hái lá rừng, tìm các loại gỗ thơm đến các vị hương cùng như các công đoạn làm hương, tỷ lệ pha chế của gia đình đó là một trong những bí quyết gia truyền. Bởi khâu này rất quan trọng, nó quyết định đến mùi thơm, độ bền, độ bắt lửa...
Điều đặc biệt là mỗi khi xong một mẻ hương, người làm hương đều phải đốt thử để kiểm tra chất lượng xem hương có cháy đều, cháy hết không… Việc này phải do người có tay nghề và kinh nghiệm đảm nhận, bởi nếu pha chế không cẩn thận, không đúng liều lượng thì hương sẽ không thơm, đốt không cháy làm mất uy tín.
Hương ở Nà Phát- Khuổi Sha là loại hương nén hay còn gọi là hương que có chiều dài từ 30-40cm, đường kính 2-3mm, cốt làm bằng cây lá bánh tẻ. Phần thuốc bọc quanh màu có thể là màu vàng hoặc màu đen, thời gian cháy từ 20-30 phút. Tuy giá bán không cao chỉ 1 nghìn đồng/bó/10 que nhưng cũng đem lại một nguồn thu đang kể lúc nông nhàn.
Chị Bế Thị Liễu thôn Nà Phát chia sẻ: Gia đình chị riêng làm hương dịp tết cũng thu về 6-7 triệu đồng một con số không nhỏ. Nghề làm hương ở đây vẫn còn phụ thuộc nhiều vào thời tiết và nguyên liệu. Đến thời vụ làm hương tết, người làm hương nơi đây lại lên rừng tìm lá cây, tìm nguyên liệu và mua nguyên liệu để làm hương. Hương chủ yếu chỉ bán ở những phiên chợ, những dịp rằm tháng 3, tháng 7 và nhất là dịp tết.
Hương Nà Phát- Khuổi Sha có mùi thơm đặc trưng, nhẹ và phảng phất rất lâu. Trong mỗi bó hương không chỉ có mồ hôi, công sức mà còn thấm đượm cả cái tâm, cái đức và sự gắn bó với nghề của người làm hương nơi đây. Tuy không đem lai cuộc sống giàu sang nhưng gia đình làm hương Nà Phát, khuổi Sha cứ mỗi dịp tết từ già đến trẻ tất cả đều góp sức đưa sản phẩm hương nhà mình đến từng gia đình. Với mong muốn mỗi nén hương thắp lên sẽ mang đến nhiều tài lộc và hạnh phúc cho gia chủ. Mong rằng người dân ở thôn Nà Phát, khuổi Sha sẽ gìn giữ và phát huy nghề làm hương truyền thống./.
C.L