Trong đợt Kiểm kê Di sản văn hóa phi vật thể các dân tộc do Phòng Văn hóa Thông tin huyện Chợ Mới thực hiện, một loại sản phẩm rất quen thuộc đối với phần đa chúng ta nhưng lại rất riêng biệt trong cộng đồng các dân tộc ở Chợ Mới nói riêng và Bắc Kạn nói chung đó chính là “Bánh trôi, bánh chay” của người Kinh. Sản phẩm này một lần nữa nhắc nhở đến con cháu dù có đi đâu hay làm gì hãy nhớ về cuội nguồn tổ tiên.
 |
| Làm bánh trôi, bánh chay ở xã Yên Đĩnh-Chợ Mới |
“Bánh trôi, bánh chay” hay còn gọi là “Trứng bụt sinh, bụt đẻ” ngày nay vẫn còn được duy trì ở một số hộ dân ở thôn Nà Khon, xã Yên Đĩnh, huyện Chợ Mới. Dù xuất phát từ đời sống người Kinh nhưng ngày nay do sự giao thoa về văn hóa nên bánh này còn được thực hành bởi dân tộc Tày và nhiều dân tộc khác trên địa bàn.
Bánh “Trứng bụt sinh, bụt đẻ” là một loại ẩm thực mang tính tâm linh, tín ngưỡng có nguồn gốc từ thời Hùng Vương và nó được truyền từ đời này sang đời khác. Người Kinh quan niệm rằng vào ngày 8 tháng 4 âm lịch là ngày bụt sinh, bụt đẻ ra loài người (nay là Ngày Phật Đản). Tục làm bánh “Trứng bụt sinh, bụt đẻ” là để nhắc lại sự tích “Bọc trăm trứng” của Mẹ Âu Cơ. Trước kia, hàng năm cứ đến ngày Mùng 8 tháng 4 âm lịch, gia đình người Kinh nào cũng đều làm loại bánh này dâng lễ Phật Đản, cúng tổ tiên để nhắc nhở con cháu Việt luôn nhớ tới nguồn cội, tưởng nhớ đến tổ tiên đã sinh ra loài người. Trong xu thế phát triển ngày nay tục làm bánh này không đúng tuần tiết (ngày 8 tháng 4 âm lịch) như trước kia nữa mà một số hộ dân có thể làm vào bất cứ ngày tết, ngày lễ nào, như ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch...
“Bánh trôi, bánh chay” được thực hành bởi các nguyên liệu gồm gạo nếp ngon, đường phên, vừng hạt, đậu xanh, bột sắn dây, hoa bưởi, dầu hương bưởi. Cách tiến hành bắt đầu từ gạo nếp vo, rửa sạch vớt lên cho khô đem nghiền bột mịn, hơi ẩm hoặc bột nước cho vào túi treo lên để khô ẩm. Trước kia chưa có máy say, sát người dân đã giã bột bằng cối, bột khi nghiền xong cho nước vào nhào, dùng tay lăn bánh thành thanh dài, dùng dao cắt đoạn nhỏ, rồi vo, nặn thành những viên nhỏ, tròn bằng đầu ngón chân cái để nhồi nhân. Để nấu bánh chín, đun nước sôi chế thêm gừng, để nhỏ lửa và thả bánh, khi nào bánh nổi lên là chín rồi vớt lên lại thả vào chậu nước đun sôi để nguội, sau đó vớt ra đĩa và rắc hạt vừng đã rang chín, lúc này bánh vừa chín đủ không bị nhão. Cũng từ nguyên liệu bột nếp, bánh chay (nặn dẹt, nhân đậu xanh) quy trình thực hiện tương tự như bánh trôi nhưng khi đưa ra bát thì chan thêm nước sắn dây có đường đặc sánh, có nước gừng, hương hoa bưởi.
Trải qua một vài công đoạn bánh “Trứng bụt sinh, bụt đẻ” đã hòan thiện, bánh có hương vị rất đặc trưng: Dẻo của bột nếp, ngọt thơm của đường phên, mát dịu của bột sắn dây, thơm nhẹ của hương hoa bưởi, cay ấm của gừng. Sự hòa quện đó tượng trưng như một bọc trứng Bụt đã sinh đẻ ra loài người chúng ta, như Nàng Âu cơ đã đẻ bọc trăm trứng, thể hiện tình yêu thương đùm bọc của con cháu Lạc Việt.
Không gian thực hành và sử dụng bánh mang tính cộng đồng cao, cho đến nay quy trình làm bánh cũng như nguyên liệu vẫn còn giữ nguyên và trở thành món hàng hóa phục vụ bà con trong các dịp chợ phiên. Bánh “Trứng bụt sinh, bụt đẻ” không có nguy cơ bị mai một tuy vậy nó không còn đúng nghĩa tâm linh, tín ngưỡng như trước đây. Hiện nay ở tại Nà Khon, Yên Đĩnh chỉ còn gia đình bà Lưu Thị Sen vẫn duy trì làm bánh “Trứng bụt sinh, bụt đẻ” vào đúng tuần tiết Mùng 8 tháng 4 âm lịch hàng năm.
Từ những quan niệm về nguồn gốc tổ tiên sinh ra con cháu Lạc Việt, ý nghĩa của bánh “Trứng bụt sinh, bụt đẻ” mang giá trị nhân văn cao. Hàng năm vào các tuần tiết như Mùng 3 tháng 3 âm, Mùng 8 tháng 4 âm, không chỉ người Kinh và người Tày ở Chợ Mới vẫn duy trì phong tục làm bánh này để cúng tổ tiên nhằm nhắc nhở con cháu mình phải biết đoàn kết, yêu thương đùm bọc và nhớ đến cội nguồn.
Thu Trang