Trong mấy năm trở lại đây, tình trạng khai thác cát, sỏi trái phép trên sông Cầu đã trở thành vấn đề bức xúc ở huyện Chợ Mới (Bắc Kạn). Trung bình mỗi ngày có hàng trăm mét khối cát, sỏi bị lấy đi, dòng sông đang ngày đêm bị rút ruột, dẫn tới hậu quả làm thay đổi dòng chảy, nhiều bờ sông đã và đang có nguy cơ bị sạt lở, người dân thì đứng trước nhiều mối đe doạ. Điều đáng nói là chính quyền địa phương lại lúng túng, không tìm cách ngăn chặn triệt để.
Thực trạng và hậu quả
Huyện Chợ Mới có 8 xã nằm dọc theo sông Cầu với chiều dài khoảng 40 cây số. Theo thống kê chưa đầy đủ, hiện nay toàn huyện có gần 20 điểm khai thác, tập kết cát, sỏi lớn nhỏ trên dòng sông này. Trong đó tình trạng khai thác cát, sỏi trái phép diễn ra mạnh ở các xã: Quảng Chu, Nông Hạ, Nông Thịnh, Yên Đĩnh...Chỉ cần đi dọc theo sông Cầu, qua một số xã nằm trên tuyến đường quốc lộ 3 đã thấy vấn nạn này đang diễn ra rất ngang nhiên với mật độ khai thác tương đối dày đặc. Trung bình mỗi xã có khoảng 2-3 điểm khai thác cát, sỏi trên dòng sông. Với đủ các loại thuyền, bè, máy hút, phương tiện khác nhau, đua nhau khai thác. Chỉ trừ ngày mưa, trong những ngày thời tiết thuận lợi, không kể sáng hay chiều, mỗi tàu cũng khai thác được 10-15m3 cát/ngày, còn với những máy hút nhỏ cũng khai thác được khoảng 3-5m3 cát/ngày. Đặc biệt để khai thác triệt để trữ lượng cát, sỏi trên sông, tại xã Quảng Chu, một chiếc tàu cuốc có trọng tải gần 10 tấn đã được chuyển đến phục vụ khai thác cát, sỏi.
Nếu điều kiện thời tiết thuận lợi, mỗi tàu cuốc như thế này khai thác được 10-15m3 cát, sỏi/ngày
Khi tìm hiểu về vấn đề này chúng tôi được biết, nguyên nhân dẫn đến tình trạng khai thác trái phép cát, sỏi diễn ra ngày càng “nóng bỏng” trên sông Cầu thời gian qua là do nhu cầu sử dụng cát, sỏi ở địa phương ngày càng lớn. Chỉ cần khai thác được 5m3 cát mỗi ngày, với giá khoảng 80 nghìn đồng/m3, trừ hết chi phí cũng lãi được vài trăm nghìn đồng.
Việc khai thác diễn ra dồn dập, liên tục kéo theo các loại phương tiện như ô tô, công nông đua nhau vận chuyển, chở quá tải chạy rầm rập khiến cho các con đường hai bên sông bị cày nát. Điều đáng nói là tình trạng khai thác cát, sỏi trái phép đã và đang làm cho dòng sông Cầu xuất hiện nhiều hố sâu nằm san sát, nhiều đoạn bờ sông bị sạt lở.
Ngoài ra, việc khai thác cát, sỏi trái phép còn hình thành nhiều xoáy nước thúc vào bờ, làm diện tích đất canh tác ở hai bên sông đang có nguy cơ bị thu hẹp. Một điểm khá “đặc biệt” nữa là trong khi huyện Chợ Mới đã bỏ ra hàng tỷ đồng đầu tư xây dựng kè chống xói lở bờ sông Cầu thuộc địa phận Thị trấn Chợ Mới, thì ngay bên bờ sông đối diện, hoạt động khai thác cát, sỏi trái phép vẫn ngang nhiên diễn ra. Mặc dù, phần lớn các điểm khai thác cát, sỏi trên địa bàn nằm xa khu dân cư, nhưng nạn khai thác này cũng đang ảnh hưởng trực tiếp, đe doạ đến đời sống của người dân.
Chính quyền địa phương còn lúng túng…
Khi đặt câu hỏi: Liệu chính quyền địa phương có lúng túng trong việc ngăn chặn nạn khai thác trái phép cát, sỏi hay không ? Chúng tôi đã nhận được những câu trả lời khá bất ngờ.
Trong khi huyện Chợ Mới vẫn chưa có quy hoạch rõ ràng về khai thác cát, sỏi trên sông Cầu và Sở Tài nguyên Môi trường vẫn chưa cấp phép khai thác cát, sỏi cho bất cứ doanh nghiệp, hộ gia đình nào trên sông Cầu ở huyện Chợ Mới, thì không hiểu vì lí do gì hoạt động khai thác cát, sỏi vẫn diễn ra ngang nhiên? Khi được hỏi thì phần lớn lãnh đạo một số xã cho rằng, biết là các cá nhân, tập thể khai thác cát, sỏi trên sông Cầu là chưa có giấy phép khai thác, không đúng theo quy định nhưng vì nhu cầu xây dựng của địa phương nên không thể ngăn chặn được.
Hơn thế, ông Hà Văn Tiệp, Chủ tịch UBND xã xã Nông Hạ thì lại cho rằng: “Khi các cá nhân, tập thể khai thác trái phép cát, sỏi trên sông Cầu thuộc địa phận của xã, chính quyền địa phương biết là không đúng nhưng chưa có giải pháp nào để giải quyết ổn thoả. Trong khi đó, nhu cầu sử dụng cát, sỏi của địa phương lại cao nên chính quyền xã đã và đang đề nghị để được thu một phần lệ phí nộp vào ngân sách địa phương. Làm như vậy sẽ quản lý được nguồn tài nguyên, vừa thu được một phần ngân sách cho xã...”. Còn tại xã Quảng Chu, nơi có chiếc tàu cuốc có trọng tải gần 10 tấn của HTX Thống Nhất đang mặc nhiên khai thác cát, sỏi lại “nóng” hơn nhiều.
Hoạt động khai thác cát, sỏi trái phép ngang nhiên diễn ra trên sông Cầu thuộc địa phận thị trấn Chợ Mới
Để có thể khai thác được cát, sỏi mà không qua khâu xin cấp giấy phép khai thác, một HTX với nhiều ngành nghề kinh doanh đã được thành lập, trong đó ngành nghề khai thác cát, sỏi là chính. Trên cơ sở đó, chính quyền xã “chỉ việc” tạo điều kiện để doanh nghiệp sớm được thành lập và đi vào hoạt động, còn việc có giấy phép khai thác tài nguyên hay không là việc của doanh nghiệp. Và tiếp theo đó UBND xã đã ra quyết định số 01/QĐ-UBND về việc cấm khai thác cát, sỏi (trong phạm vi hành lang bảo vệ các công trình công cộng) trên địa bàn xã. Với quyết định này, các cá nhân, tổ chức không được phép khai thác cát, sỏi trong phạm vi bị cấm (từ bến lội thôn Nà Lằng đến khu vực thác Giao Lâu thôn Cửa Khe, xã Quảng Chu); ngoài phạm vi đó phải có giấy phép khai thác theo đúng quy định của nhà nước...Tuy nhiên cả HTX Thống Nhất và các điểm khai thác cát khác đang hoạt động trên địa bàn xã đều không có giấy phép khai thác nhưng vẫn hoạt động bình thường, chính quyền địa phương thì lặng thinh và đang “vận động” các cá nhân, tập thể sớm làm thủ tục xin cấp giấp phép khai thác, còn ngành thuế thì vẫn đến thu thuế tài nguyên và phí môi trường ở HTX và một số điểm khai thác. Lí giải về vấn đề này, ông Bế Viết Khánh, Chi cục trưởng Chi cục thuế huyện Chợ Mới cho biết: “Khi các doanh nghiệp, cá nhân hoạt động kinh doanh trên địa bàn thì ngành thuế phải có trách nhiệm đến thu thuế để nộp vào ngân sách. Còn việc hoạt động kinh doanh đó có đúng hay không, có phép hay không có phép là việc của các cơ quan chức năng, không của riêng ngành thuế”. Về phía HTX Thống Nhất và các cá nhân, tập thể đang khai thác cát, sỏi trên sông Cầu ở Chợ Mới thì cho rằng: Khi họ tiến hành khai thác cát, sỏi trên sông Cầu thì họ đã có nghĩa vụ và thường xuyên nộp thuế, lệ phí đầy đủ, do vậy họ đã hoạt động kinh doanh đúng theo quy định. Còn một số trường hợp khác thì khẳng định: Biết khai thác cát, sỏi trái phép là sai quy định nhưng vì “miếng cơm manh áo” nên đành cố gắng làm được đến đâu hay đến đó, khi nào bị cấm thì thôi.
Trao đổi với chúng tôi về vấn đề này, ông Dương Văn Hà, cán bộ Phòng Tài nguyên Môi trường huyện Chợ Mới cho biết: “Việc một số doanh nghiệp khai thác cát, sỏi trên địa bàn huyện hiện nay là trái với quy định. Tuy nhiên do nhu cầu sử dụng cát, sỏi xây dựng ở địa phương cao nên phòng đang tham mưu với UBND huyện, vận động các cá nhân, tập thể nhanh chóng xin cấp giấy phép khai thác, đồng thời cùng các ngành chuyên môn sẽ tiến hành khảo sát, thăm dò để công tác quy hoạch rõ ràng khi thác. Làm như vậy sẽ giúp quản lý được nguồn tài nguyên, hạn chế tình trạng khan hiếm cát, sỏi trên địa bàn”. Rõ ràng, chính quyền địa phương cùng các ngành chức năng huyện Chợ Mới đã biết tình trạng khai thác cát, sỏi đang diễn ra trên địa bàn là sai với quy định, nhưng vì lúng túng, bỏ mặc các quy định của nhà nước về quản lý nguồn tài nguyên. Thiết nghĩ, các cấp, ngành, các cơ quan chức năng cần vào cuộc mạnh mẽ, giải quyết dứt điểm, tiến đến chấm dứt hoàn toàn tình trạng khai thác trái phép cát, sỏi trên sông Cầu tại địa bàn huyện Chợ Mới, có như vậy mới mong quản lý chặt chẽ nguồn tài nguyên và giúp nhân dân yên tâm ổn định cuộc sống./.
P.V