Hồ Ba Bể là một trong 20 hồ tự nhiên nước ngọt lớn nhất thế giới. Tuy nhiên danh thắng nổi tiếng này đang đứng trước nguy cơ bị bồi lấp, do những thay đổi về môi trường sinh thái.
Hồ Ba Bể có diện tích hơn 500 ha, dài hơn 8 km, chiều rộng từ 200- 1.200 m, chiều sâu trung bình từ 10-30m, dung tích nước đạt gần 90 triệu m3 nước. Lượng nước trong hồ do 3 dòng chảy vào hồ ở 3 điểm khác nhau. Đó là, sông Chợ Lèng, suối Bó Lù và suối Tà Han, sau đó nước thoát ra sông Năng ở cuối hồ.
 |
| Nơi anh Nam đang đứng chỉ tay, cách đây 5 năm là điểm đậu xuồng |
Năm 2002, Viện khoa học thủy lợi thuộc Bộ NN&PTNT đã tiến hành thăm dò đánh giá mức độ bồi lấp. Qua đo đạc đã xác định lượng bồi lấp tại các điểm có dòng chảy vào hồ là: Cửa suối Tà Han là 9,70 vạn m3; cửa suối Bó Lù 11,06 vạn m3; cửa sông Chợ Lèng có lượng bồi lấp lớn nhất lên tới 18,37 vạn m3; cửa hồ tiếp giáp sông năng, đây là điểm nước chảy ngược vào hồ khi lũ sông dâng cao cũng đo được 3,04 vạn m3. Tổng lượng bồi lấp tới năm 2002 là 42,17 vạn m3. Bãi bồi mỗi năm lấp hồ từ 10-60 m, nâng đáy hồ lên trung bình 30 cm. Theo số liệu ấy, Viện khoa học thuỷ lợi ước tính mỗi năm có 70 vạn tấn phù san bồi lấp lòng hồ. Con số này chắc chắn tăng dần, nếu không có biện pháp khắc phục ngay từ bây giờ thì hơn trăm năm nữa, hồ Ba Bể sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Ngày 12/3/2010, theo chân đoàn cán bộ của Trung tâm Con người & Thiên nhiên (một tổ chức phi chính phủ tham gia bảo vệ môi trường), chúng tôi đã được cán bộ Vườn Quốc gia Ba Bể đưa đến 3 điểm có dòng chảy vào hồ. Tại đầu suối Tà Han, phía trên là cánh đồng ngô tươi tốt, phía dưới là lòng hồ nước cạn, bùn ngập đang lấn dần hồ. Anh Nam- Cán bộ phòng khoa học của Vườn cho biết: Cách đây 5 năm cánh đồng ngô kia vẫn còn đi xuống máy tới được, còn bây giờ vị trí đi xuồng máy đến được cứ lùi dần mỗi năm cỡ 10 m. Tại các cửa sông khác, tình hình còn bi đát hơn, tốc độ bồi lấp quá nhanh. Phía Bó Lù còn phải chịu bùn đất từ phía Nam Cường (huyện Chợ Đồn) chảy sang. Vì phía Nam Cường là cánh đồng, bà con cày cấy theo thời vụ nên nước đục chứa bùn đất. Cách đây 1 năm, sở NN&PTNT còn thực hiện dự án chống lũ Nam Cường, đơn vị thi công đào đắp ngày tại đầu đầu nguồn nước chảy sang hồ khiến lượng bùn chảy xuống hồ quá lớn.
Tại cửa sông Chợ Lèng, theo bác Toàn, trú tại thôn Pác Ngòi thì cách đây 50 năm, lòng hồ lên tới cầu treo sắt. Còn bây giờ, theo quan sát của chúng tôi thì bãi soi trồng ngô nay rộng cỡ mười ha, chiều dài cũng cả cây số. Phía lòng hồ tiếp giáp với bờ bồi lấp, người dân địa phương đã nhanh chân "xí phần" bằng hàng cọc cắm, đánh dấu, chỉ chờ một hai năm nữa là có thể trồng ngô…
Đánh giá sự bồi lấp ngày càng gia tăng, năm 2003 các cấp, các ngành đã lập dự án chống bồi lấp hồ với tổng mức đầu tư lên tới vài trăm tỷ đồng. Tuy nhiên, không hiểu vì lý do gì, dự án này vẫn “án binh, bất động”. Ông Nông Thế Diễn- Giám đốc vườn Quốc gia Ba Bể cho rằng: Việc phá rừng trong khu vực vùng đệm xung quanh hồ đã gây ra sự sạt lở bào mòn đất, tăng lượng phù sa trôi xuống hồ. Ngoài ra còn nhiều sự tác động của con người vào môi trường như xây dựng các công trình dân dụng trên đầu nguồn nước hoặc người dân sống trong vùng lõi Vườn Quốc gia xâm thực hệ sinh thái của rừng nguyên sinh. Trước thực trạng trên, Vườn Quốc gia Ba Bể đã triển khai thực hiện dự án di dân vùng lõi ra khỏi Vườn, tăng cường tuyên truyền ý thức bảo vệ rừng. Bên cạnh những nỗ lực của ngành chức năng, chính người dân sống quanh khu vực bảo tồn sẽ quyết định tương lai của danh thắng thiên nhiên đặc biệt này/.
Phan Quý