Một trong những điều khó dự báo nhất trong mùa mưa lũ với tỉnh Bắc Kạn chính là nguy cơ sạt lở tại các khu đồi đất. Mặc dù đã có đề tài khoa học điều tra, đánh giá nguy cơ này tại một số địa bàn như thị xã Bắc Kạn, Chợ Rã (Ba Bể)… nhưng thực tế nhiều năm qua các vụ sạt lở vẫn luôn là một ẩn số khó báo trước. Trao đổi với chúng tôi, ông Hà Kim Oanh- Chi Cục trưởng Chi Cục Thủy lợi tỉnh cho biết: Đã nhiều lần những điểm mà chúng ta không ngờ tới thì lại bị sạt lở, ngược lại có những điểm dù đã có dấu hiệu nhìn thấy thì lại không sạt qua nhiều mùa mưa. Điều đó cho thấy, cách tốt nhất để tránh sạt lở vẫn là nâng cao cảnh giác ngay khi có mưa lớn xảy ra.
Trong năm 2009 có 5 áp thấp nhiệt đới và 11 cơn bão ảnh hưởng trực tiếp đến tỉnh Bắc Kạn. Tổng lượng mưa phổ biến năm ngoái là 1.150mm- 1.250mm tập trung từ tháng 5- 9. Diễn biến lũ hết sức phức tạp khi các triền sông xuất hiện lũ từ báo động I trở lên, có nơi vượt mức báo động III, xấp xỉ đợt lũ lịch sử năm 1986. Toàn tỉnh có 2 trận lốc và mưa đá gây nhiều thiệt hại. Mưa bão đã làm chết và mất tích 15 người, bị thương 6 người, sập đổ hoàn toàn 15 nhà, hư hỏng nặng 1.302 nhà, mất trắng 1.860ha lúa, hoa màu…
Hiện trường vụ sạt lở đất xóa trắng một ngôi nhà tại xã Đại Sảo (Chợ Đồn) trong mùa mưa năm 2009.
Trong đó, nặng nề nhất vẫn là đợt sạt lở đất tại thôn Khên Lền, xã Công Bằng (Pác Nặm). Trong những năm trước, sạt lở đất tại Chợ Đồn hay Ba Bể đã từng là bài học đau xót, nhưng không ít hộ dân vẫn còn tâm lý chủ quan.
Điển hình là việc nhiều hộ dân san ủi taluy dương để có nhà ở mặt đường, chính những hộ này đang đứng trước nguy cơ chịu sạt lở bất cứ lúc nào. Đề tài khoa học do UBND tỉnh Bắc Kạn phối hợp cùng trường Đại học Mỏ Địa chất thực hiện đã kết luận: Khu vực thị xã Bắc Kạn có nguy cơ sạt lở mạnh nhất (ở hệ thống taluy trên Quốc lộ 3), thị trấn Chợ Rã là dọc tuyến đường 258. Chỉ cần mưa liên tục trên 180mm là các mái dốc này sẽ mất ổn định.
Năm 2008, các hộ gia đình Nguyễn Mạnh Cường, Nguyễn Thị Đông, Lý Thị Liên ở tổ 4- phường Đức Xuân, thị xã Bắc Kạn đã có một phen hú hồn khi đất sạt làm sập hoàn toàn 3 căn nhà. Rất may là gia đình đã di chuyển trước nên không có thiệt hại về người. Đề tài khoa học đã thống kê chi tiết danh sách với 383 hộ ở khu vực thị xã và thị trấn Chợ Rã nằm trong mức độ nguy hiểm rất cao và nguy hiểm cao nhưng người dân vẫn xây dựng rất nhiều nhà tại những mái dốc này. Chỉ riêng thị xã đã có 121 nhà mức độ nguy hiểm rất cao, 126 nhà nguy hiểm cao nằm hầu hết ở các phường.
Điều tra ở các huyện như Ngân Sơn, Pác Nặm cho thấy địa chất tương đồng, nghĩa là nguy cơ sạt lở đang chực chờ khắp nơi. Những đồi đất ngấm đủ nước trong mùa mưa đều có thể biến thành thảm họa ngay tức thì. Bài học từ Khên Lền đã cho thấy những điểm chúng ta chưa dự báo được nguy cơ sạt trượt thì lại sạt để lại hậu quả rất đau xót.
Rõ ràng khi mưa lớn kéo dài, việc kiểm tra những đồi đất gần khu dân cư là điều rất cần thiết. Những điểm được dự báo hoặc nguy cơ rõ, dân cư đều được di dời; còn những điểm chưa có dự báo thì rất cần sự chủ động cảnh giác của mỗi người dân để tránh thiệt hại về người. UBND tỉnh đã nêu rõ trong Chỉ thị về công tác phòng, chống thiên tai, lụt, bão và tìm kiếm cứu nạn: năm 2010 đã xuất hiện những biểu hiện bất thường của thời tiết, yêu cầu chủ động di dời những hộ dân sống ở vùng nguy hiểm (nguy cơ cao xảy ra lũ ống, lũ quét, sạt lở) đến nơi định cư an toàn.
Tỉnh cũng chỉ đạo khi có mưa từ 70 mm trở lên phải di chuyển, thậm chí cưỡng chế di chuyển các hộ dân đang sống ở các sườn núi, ta-luy dương có nguy cơ sạt lở đến nơi an toàn. Đồng thời, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã cử ba đoàn cán bộ về các huyện Ba Bể, Chợ Mới và Chợ Đồn để chỉ đạo chính quyền địa phương có phương án cụ thể di chuyển dân ra khỏi vùng có nguy cơ sạt lở khi có mưa to. Đến nay, lều bạt dã chiến đã được vận chuyển đến hai thôn Nà Chúa (xã Thanh Vận, Chợ Mới), Khuổi Tẩu (xã Phúc Lộc, Ba Bể)- là hai trọng điểm sạt lở. Đồng thời, tỉnh yêu cầu trong thời gian xảy ra mưa to, hai địa phương trên phải cử cán bộ có mặt tại chỗ để chỉ đạo dân di chuyển đến nơi an toàn./.
T.S